દશેરા 2026: વિજયાદશમીની તારીખ, મુહૂર્ત અને શુભેચ્છાઓ

દશેરાનું મહત્વ

દશેરા, જેને વિજયાદશમી પણ કહેવાય છે, આસો મહિનાની સુદ દશમે નવરાત્રિના નવ દિવસ પૂરા થયા પછી તરત ઉજવાય છે. વર્ષ 2026માં આ તહેવાર મંગળવાર, 20 ઓક્ટોબરના રોજ છે. "દશેરા" શબ્દ રાવણના દસ માથાના નાશ સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે, અને "વિજયાદશમી"નો અર્થ છે વિજયની દશમ.

આ તહેવાર આપણને યાદ અપાવે છે કે અંતે જીત હંમેશા સત્ય અને હિંમતની જ થાય છે, ભલે સામેની શક્તિ ગમે તેટલી મોટી દેખાય. આ દિવસે લોકો નવા કામની શરૂઆત કરે છે, વાહન અને ઓજાર ખરીદે છે, બાળકો ભણતર કે કોઈ નવી કળા શરૂ કરે છે, અને જૂના મનદુઃખ ભૂલીને એકબીજાને ભેટે છે. વિજયાદશમીનો આખો દિવસ શુભ ગણાય છે, એટલે ઘણા લોકો આ દિવસે અલગ મુહૂર્ત જોયા વિના પણ શુભ કાર્યની શરૂઆત કરે છે. ગુજરાતમાં તો ઘણા પરિવારો આ દિવસે નવી દુકાનનું ઉદ્ઘાટન, નવા ઘરનું બુકિંગ કે નવા ધંધાની શરૂઆત કરવાનું પસંદ કરે છે.

વિજયાદશમીની કથાઓ

શ્રીરામ અને રાવણ

રામાયણ પ્રમાણે લંકાનો રાજા રાવણ પંચવટીમાંથી માતા સીતાનું હરણ કરી ગયો. શ્રીરામે લક્ષ્મણ, હનુમાનજી, સુગ્રીવ અને વાનર સેના સાથે સમુદ્ર પર સેતુ બાંધ્યો અને લંકા પહોંચીને લાંબું યુદ્ધ કર્યું. અંતિમ યુદ્ધ પહેલાં શ્રીરામે શક્તિની ઉપાસના કરી અને દશમના દિવસે રાવણનો વધ કરીને માતા સીતાને મુક્ત કર્યાં. એની યાદમાં ઉત્તર ભારતનાં શહેરો અને ગામોમાં નવરાત્રિ દરમિયાન રામલીલા ભજવાય છે અને દશેરાની સાંજે રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણનાં પૂતળાં બાળવામાં આવે છે.

આ કથાનો સંદેશ ફક્ત દુશ્મનને હરાવવાનો નથી. રાવણ મહાજ્ઞાની અને શક્તિશાળી હતો, છતાં અહંકાર અને બીજાના સન્માનનો અનાદર તેના પતનનું કારણ બન્યાં. એટલે ઘણા પરિવારો આ દિવસે આપણી અંદરનાં દસ "માથાં" જેવાં કે ક્રોધ, લોભ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને આળસ વિશે વાત કરે છે અને ઓછામાં ઓછી એક બૂરી આદત છોડવાનો સંકલ્પ લે છે.

મા દુર્ગા અને મહિષાસુર

દેવી પુરાણની કથા મુજબ મહિષાસુરને વરદાન મળ્યું હતું કે કોઈ પુરુષ કે દેવતા તેને મારી નહીં શકે. આ વરદાનના જોરે તે દેવતાઓ અને પૃથ્વીને હેરાન કરવા લાગ્યો. ત્યારે બધા દેવતાઓના તેજમાંથી મા દુર્ગા પ્રગટ થયાં, જેમના હાથમાં બધા દેવતાઓનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્ર હતાં. માતાજીએ નવ દિવસ અને નવ રાત મહિષાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું અને દસમા દિવસે તેનો વધ કર્યો. એટલે જ નવરાત્રિમાં માતાજીનાં નવ સ્વરૂપોની આરાધના થાય છે અને ગરબે ઘૂમીને માને રીઝવવામાં આવે છે, જ્યારે વિજયાદશમી માતાજીના વિજયનો ઉત્સવ છે. બંગાળ અને પૂર્વ ભારતમાં આ દિવસ બિજોયા દશમી તરીકે ઉજવાય છે, જ્યારે દુર્ગા પ્રતિમાઓનું વિસર્જન થાય છે.

શમી પૂજન અને શસ્ત્ર પૂજન

મહાભારત પ્રમાણે પાંડવોએ અજ્ઞાતવાસ પહેલાં પોતાનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્ર શમીના વૃક્ષમાં સંતાડ્યાં હતાં. અજ્ઞાતવાસ પૂરો થતાં વિજયાદશમીના દિવસે અર્જુને શમીના વૃક્ષ પરથી પોતાનું ગાંડીવ ધનુષ્ય પાછું લીધું. ત્યારથી આ દિવસે શમીના વૃક્ષની પૂજા થાય છે અને ઘણાં ઘરોમાં શમીનાં પાન સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિના પ્રતીક તરીકે વહેંચાય છે. બપોરે અપરાજિતા દેવી અને અપરાજિતાના છોડની પૂજા પણ કરવામાં આવે છે.

આયુધ પૂજા અથવા શસ્ત્ર પૂજામાં ઓજાર અને શસ્ત્રોનું સન્માન થાય છે. સૈનિકો પોતાનાં શસ્ત્ર, ખેડૂતો હળ, કારીગરો ઓજાર, ડ્રાઇવરો વાહન અને વિદ્યાર્થીઓ પોતાનાં પુસ્તક અને કલમ પૂજે છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ પૂજા સામાન્ય રીતે નોમના દિવસે થાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારત અને ગુજરાતના રાજપૂત તથા ક્ષત્રિય પરિવારોમાં દશેરાના દિવસે શસ્ત્ર પૂજન થાય છે.

ઘરે દશેરાની પૂજા વિધિ

આ માટે મોટા આયોજનની જરૂર નથી. સ્વચ્છ જગ્યા, સાચું મન અને થોડી સાદી સામગ્રી પૂરતી છે.

પૂજા સામગ્રી

• શ્રીરામ અને મા દુર્ગાની છબી કે મૂર્તિ
• શમીનાં પાન કે શમીનો નાનો છોડ, અને મળે તો અપરાજિતાનાં ફૂલ
• કંકુ, ચોખા, હળદર અને થોડું ચંદન
• ઘી કે તેલનો દીવો, અગરબત્તી અને કપૂર
• ફૂલ, ગલગોટાનો હાર અને શ્રીફળ
• પ્રસાદ માટે જલેબી, લાડુ કે ખીર
• શસ્ત્ર પૂજા માટે તમારાં ઓજાર, પુસ્તકો, કલમ કે વાહનની ચાવી

પૂજાનાં પગલાં

1. સવારે સ્નાન કરી સ્વચ્છ કપડાં પહેરો અને પૂજાની જગ્યા સાફ કરો.
2. બાજઠ પર લાલ કે પીળું કપડું પાથરી શ્રીરામ અને મા દુર્ગાની છબી મૂકો.
3. દીવો અને અગરબત્તી પ્રગટાવો અને મનમાં સંકલ્પ લો કે તમે શેના માટે પ્રાર્થના કરી રહ્યા છો.
4. સૌથી પહેલાં ગણપતિને, પછી શ્રીરામ અને મા દુર્ગાને કંકુ, ચોખા અને ફૂલ ચઢાવો.
5. અપરાહ્ન કાળમાં શમીના વૃક્ષ કે શમીનાં પાનની પૂજા કરો અને તમારા કામમાં વિજય માટે અપરાજિતા દેવીને પ્રાર્થના કરો.
6. તમારાં ઓજાર, પુસ્તકો કે વાહન સાફ કરો, તેના પર કંકુનો ચાંદલો કરો અને ફૂલ ચઢાવો.
7. પ્રસાદ ધરાવો, આરતી કરો અને પ્રસાદ તથા શમીનાં પાન પરિવાર અને પડોશીઓમાં વહેંચો.
8. રાવણ દહન જોવા જતાં પહેલાં વડીલોને પગે લાગીને આશીર્વાદ લો.

2026નું મુહૂર્ત અને સમય

દશમ તિથિ 20 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ બપોરે આશરે 12:50 વાગ્યે શરૂ થઈને 21 ઓક્ટોબરે બપોરે આશરે 2:11 વાગ્યે પૂરી થશે. 20 ઓક્ટોબરનો અપરાહ્ન કાળ દશમમાં આવે છે, એટલે દશેરા આ જ દિવસે ઉજવાશે. નવી દિલ્હી માટે વિજય મુહૂર્ત બપોરે આશરે 1:59 થી 2:45 વાગ્યા સુધી છે, અને અપરાહ્ન પૂજાનો સમય બપોરે 1:14 થી 3:30 વાગ્યા સુધી છે. આ દિવસે શુભ ગણાતું શ્રવણ નક્ષત્ર સાંજે આશરે 6:02 વાગ્યા સુધી રહેશે. આ સમય નવી દિલ્હીના છે; તમારા શહેરનું પંચાંગ ચોક્કસ જુઓ, કારણ કે અમદાવાદ, રાજકોટ કે સુરતમાં સમય થોડી મિનિટ આગળ-પાછળ હોય છે. બંગાળમાં બિજોયા દશમી 21 ઓક્ટોબરે પણ ઉજવાઈ શકે છે.

દેશભરમાં દશેરા

ઉત્તર ભારતમાં સાંજ રામલીલાનાં મેદાનોમાં વીતે છે, જ્યાં "જય શ્રીરામ"ના નાદ વચ્ચે રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણનાં વિશાળ પૂતળાં બળે છે. મૈસૂરની દસરા શોભાયાત્રા જાણીતી છે અને હિમાચલનો કુલ્લુ દશેરા આખું અઠવાડિયું ચાલે છે. મહારાષ્ટ્રમાં લોકો આપટાનાં પાનને "સોનું" કહીને એકબીજાને આપે છે, અને ઘણી જગ્યાએ આ દિવસે નીલકંઠ પક્ષીનાં દર્શન શુભ ગણાય છે.

ગુજરાતમાં દશેરા

ગુજરાતમાં દશેરા ગરબાની છેલ્લી રાત પછી તરત આવે છે, એટલે વાતાવરણમાં થાક અને આનંદ બંને હોય છે. અહીં દશેરાની સવાર ફાફડા-જલેબી વગર અધૂરી ગણાય છે. ફરસાણની દુકાનો વહેલી સવારથી ખૂલી જાય છે, બહાર લાંબી લાઈનો લાગે છે અને પરિવારો પપૈયાના સંભારા અને તળેલાં મરચાં સાથે ફાફડા-જલેબીની મજા માણે છે. ઓફિસોમાં અને સોસાયટીઓમાં પણ ફાફડા-જલેબીની પાર્ટી સામાન્ય છે. રાજપૂત અને ક્ષત્રિય પરિવારો શસ્ત્ર પૂજન કરે છે, વેપારીઓ નવા સોદાની શરૂઆત કરે છે અને લોકો નવું વાહન કે સોનું ઘરે લાવે છે. અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત અને રાજકોટ જેવાં શહેરોમાં રાવણ દહનના કાર્યક્રમો પણ યોજાય છે.

સુરક્ષિત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉજવણી

• બળતાં પૂતળાંથી બાળકો અને વડીલોને સલામત અંતરે રાખો અને બેરિકેડનું પાલન કરો.
• વાંસ અને કાગળનાં, ઓછા ફટાકડાવાળાં પૂતળાંને પ્રાથમિકતા આપો.
• ભીડમાં પાણી સાથે રાખો, નાનાં બાળકો પર ધ્યાન રાખો અને મળવાની જગ્યા પહેલેથી નક્કી કરો.
• પ્લાસ્ટિકના શણગારને બદલે ગલગોટાનાં ફૂલ, આસોપાલવ કે આંબાનાં પાન અને કપડાંનો ઉપયોગ કરો.
• બહારથી ફાફડા-જલેબી લો તો સ્વચ્છ દુકાન પસંદ કરો અને તાજાં જ ખાઓ.

દશેરાની શુભેચ્છા કેવી રીતે મોકલવી

લાંબા ફોરવર્ડ કરેલા મેસેજ કરતાં ટૂંકો અને પોતાનો લખેલો સંદેશ વધુ અસર કરે છે. નીચે સંબંધ પ્રમાણે મિત્ર, પરિવાર, ગ્રાહક કે ભક્તિમય શુભેચ્છા પસંદ કરો અને તમારું નામ ઉમેરીને દશેરાનું ગ્રીટિંગ કાર્ડ બનાવો. કાર્ડ ડાઉનલોડ કરીને વોટ્સએપ, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક પર મોકલો. બિઝનેસ સંપર્કોને સવારે કાર્ડ મોકલવું સારું રહે છે, અને પરિવાર તથા મિત્રોને રાવણ દહન પહેલાં કે પછી. સંદેશમાં એક લીટી એવી પણ ઉમેરો કે આ વર્ષે તમે કઈ બૂરી આદત પાછળ છોડવા માંગો છો, તો તમારી શુભેચ્છા વધુ સાચી લાગશે.