કરવા ચોથનું મહત્વ
કરવા ચોથનું વ્રત પરિણીત સ્ત્રીઓ પોતાના પતિના લાંબા આયુષ્ય, સારા સ્વાસ્થ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે રાખે છે. ઉત્તર ભારતીય પંચાંગ પ્રમાણે તે કારતક મહિનાના વદ પક્ષની ચોથે આવે છે, જ્યારે ગુજરાતી અમાંત પંચાંગ પ્રમાણે આ જ દિવસ આસો વદ ચોથ ગણાય છે. તે દિવાળીના આશરે નવ દિવસ પહેલાં આવે છે. વર્ષ 2026માં કરવા ચોથ ગુરુવાર, 29 ઓક્ટોબરના રોજ છે. "કરવા" એટલે નાળચાવાળો માટીનો નાનો ઘડો અને "ચોથ" એટલે ચતુર્થી. વ્રતના અંતે આ જ કરવાથી ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપવામાં આવે છે, એટલે તહેવારનું નામ કરવા ચોથ પડ્યું.
આ તહેવાર પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં સૌથી વધુ ઉજવાય છે. ગુજરાતમાં તે મુખ્યત્વે ઉત્તર ભારતીય મૂળના પરિવારો ઉજવે છે, જોકે હવે ઘણી ગુજરાતી બહેનો પણ પોતાની સખીઓ અને પડોશીઓ સાથે આ વ્રત રાખવા લાગી છે. ગુજરાતી પરંપરામાં પતિના લાંબા આયુષ્ય માટે મોળાકત, જયા પાર્વતી અને વટ સાવિત્રી જેવાં વ્રત જાણીતાં છે, અને કરવા ચોથ એ જ ભાવનાનો ઉત્તર ભારતીય તહેવાર છે. આજકાલ ઘણા પતિઓ પણ પત્ની સાથે ઉપવાસ કરે છે. વિધિઓથી આગળ, આ દિવસ દાંપત્યમાં વિશ્વાસ, ધીરજ અને એકબીજાની કાળજીનું પ્રતીક છે.
કરવા ચોથની કથા
રાણી વીરવતીની વાર્તા
સૌથી જાણીતી કથા રાણી વીરવતીની છે, જે સાત ભાઈઓની એકની એક અને ખૂબ લાડકી બહેન હતી. લગ્ન પછી તે પિયર આવી અને ત્યાં જ તેણે પોતાનું પહેલું કરવા ચોથનું વ્રત રાખ્યું. સાંજ પડતાં તે ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ. ભાઈઓથી બહેનની આ હાલત જોવાઈ નહીં. તેમણે પીપળાના ઝાડ પાછળ આગ સળગાવી અને તેની સામે ચાળણી ધરી, જેથી દૂરથી એવું લાગે કે જાણે ચંદ્ર ઊગી ગયો હોય. તેમણે વીરવતીને કહ્યું કે ચંદ્ર ઊગી ગયો છે.
ભાઈઓ પર ભરોસો રાખીને વીરવતીએ એ નકલી ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપ્યું અને વ્રત છોડ્યું. પહેલો કોળિયો ખાતાં જ સમાચાર આવ્યા કે તેના પતિ ગંભીર રીતે બીમાર છે, કેટલીક કથાઓમાં કહેવાય છે કે તેમનું મૃત્યુ થયું. દુઃખી વીરવતી પતિ પાસે દોડી. રસ્તામાં તેણે દેવીને પ્રાર્થના કરી, ત્યારે દેવીએ કહ્યું કે સાચો ચંદ્ર ઊગે તે પહેલાં વ્રત તોડવાને કારણે આમ થયું છે. વીરવતીએ આખું વર્ષ દરેક ચોથનું વ્રત શ્રદ્ધાથી કર્યું અને પછીની કરવા ચોથે પૂરા વિધિ-વિધાનથી વ્રત કર્યું. તેની સાચી નિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થઈને દેવીએ તેના પતિને જીવન અને સ્વાસ્થ્ય પાછું આપ્યું.
આ કથા શીખવે છે કે આરામ કરતાં શ્રદ્ધા અને ધીરજનું મહત્વ વધારે છે, અને લીધેલો સંકલ્પ પ્રામાણિકતાથી પૂરો કરવો જોઈએ. આ દિવસે કરવા નામની પતિવ્રતા સ્ત્રીની કથા પણ કહેવાય છે, જેણે મગરથી પોતાના પતિની રક્ષા કરી હતી, અને સાવિત્રીની પણ, જેણે યમરાજ પાસેથી સત્યવાનના પ્રાણ પાછા માંગી લીધા હતા.
સરગી: સૂર્યોદય પહેલાંનું ભોજન
દિવસની શરૂઆત વહેલી પરોઢે સરગીથી થાય છે, જે સાસુ ખૂબ પ્રેમથી તૈયાર કરે છે. સરગીની થાળીમાં સામાન્ય રીતે ફેની કે મઠરી જેવી મીઠાઈ, સૂકો મેવો, ફળ, નાળિયેર પાણી કે દૂધ અને ક્યારેક પરાઠા હોય છે. તેની સાથે સાસુ ઘણીવાર કપડાં, બંગડીઓ અને શૃંગારની વસ્તુઓ પણ આપે છે. સૂર્યોદય પહેલાં સરગી ખાઈને વ્રત શરૂ થાય છે.
નિર્જળા વ્રત અને ચંદ્રને અર્ઘ્ય
પરંપરા પ્રમાણે આ વ્રત નિર્જળા હોય છે, એટલે કે સૂર્યોદયથી ચંદ્ર દેખાય ત્યાં સુધી અન્ન કે જળ કંઈ જ નહીં. સાંજે સ્ત્રીઓ લાલ કે પાનેતર જેવાં કપડાં પહેરે છે, મહેંદી અને સોળે શણગાર સજે છે અને સાથે મળીને કથા સાંભળે છે. ચંદ્ર ઊગે ત્યારે દરેક સ્ત્રી દીવાવાળી થાળી લઈને ચાળણીમાંથી ચંદ્રનાં દર્શન કરે છે, કરવાથી ચંદ્રને જળ અર્પણ કરે છે અને પછી એ જ ચાળણીમાંથી પતિનો ચહેરો જુએ છે. પતિ તેને પહેલો ઘૂંટડો પાણી અને પહેલો કોળિયો ખવડાવે છે, અને વ્રત પૂરું થાય છે.
કરવા ચોથની પૂજા વિધિ
પૂજા સામગ્રી
- ઢાંકણવાળો માટી કે ધાતુનો કરવો, પાણીથી ભરેલો
- ચોથ માતા, મા ગૌરી, ભગવાન શિવ, ગણપતિ અને કાર્તિકેયની છબી કે કરવા ચોથનું કેલેન્ડર
- કંકુ, ચોખા, દીવો, અગરબત્તી અને મીઠાઈવાળી થાળી
- ચંદ્રદર્શન માટે ચાળણી
- શૃંગારની વસ્તુઓ: સિંદૂર, બંગડીઓ, ચાંદલો, મહેંદી અને લાલ ચૂંદડી
- વડીલોને આપવા માટે બાયનામાં મઠરી, ફળ અને સૂકો મેવો
- ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપવા માટે પાણીનો લોટો
પૂજાનાં પગલાં
- સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સરગી ખાઓ અને વ્રતનો સંકલ્પ લો.
- દિવસ શાંતિથી પસાર કરો, ભારે કામ ટાળો અને નબળાઈ લાગે તો આરામ કરો.
- સાંજે સ્નાન કરી તહેવારનાં કપડાં પહેરો અને શણગાર સજો.
- પૂજાની જગ્યાએ ચોથ માતા અને શિવ પરિવારની છબી મૂકો અને પાણી ભરેલો કરવો રાખો.
- પૂજા મુહૂર્તમાં કંકુ, ચોખા અને ફૂલ ચઢાવો, દીવો કરો અને કરવા ચોથની કથા વાંચો કે સાંભળો; ઘણીવાર આ સખીઓ સાથે સમૂહમાં થાય છે.
- ઘણા પંજાબી પરિવારોની જેમ ગોળ કૂંડાળામાં બેસીને પરંપરાગત ફેરીનું ગીત ગાતાં-ગાતાં થાળીઓ એકબીજાને આગળ આપો.
- મીઠાઈ, કપડાં અને કરવાવાળું બાયનું સાસુને આપો અને તેમને પગે લાગીને આશીર્વાદ લો.
- ચંદ્ર ઊગે ત્યારે ચાળણીમાંથી તેનાં દર્શન કરો, કરવાથી અર્ઘ્ય આપો અને પતિના લાંબા આયુષ્યની પ્રાર્થના કરો.
- ચાળણીમાંથી પતિને જુઓ, તેમના હાથે પાણી અને પહેલો કોળિયો લઈને વ્રત છોડો.
2026નું મુહૂર્ત અને ચંદ્રોદય
નવી દિલ્હી માટે 29 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ પૂજા મુહૂર્ત સાંજે આશરે 5:38 થી 6:56 વાગ્યા સુધી છે અને ચંદ્રોદય રાત્રે આશરે 8:17 વાગ્યે થવાની શક્યતા છે. પૂર્વનાં શહેરોમાં ચંદ્ર વહેલો અને પશ્ચિમનાં શહેરોમાં મોડો દેખાય છે; મુંબઈ અને ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે દિલ્હી કરતાં મોડો ઊગે છે. આ સમય નવી દિલ્હીના છે, એટલે અમદાવાદ, સુરત કે રાજકોટ માટે તમારા શહેરનું પંચાંગ જુઓ અને વ્રત છોડતાં પહેલાં ચંદ્રને જાતે જુઓ. વાદળ હોય તો ઘણા પરિવારો થોડી રાહ જુએ છે અથવા વડીલોની સલાહથી સ્થાનિક પંચાંગના સમયે અર્ઘ્ય આપે છે.
કેવી રીતે ઉજવાય છે આ તહેવાર
તહેવારના થોડા દિવસ પહેલાંથી જ બજારો બંગડીઓ, સાડીઓ અને મહેંદીના સ્ટોલથી ભરાઈ જાય છે. સાંજે મહોલ્લાની સ્ત્રીઓ કોઈના ઘરે, મંદિરમાં કે સોસાયટીના હોલમાં કથા માટે ભેગી થાય છે, જે ધાર્મિક હોવાની સાથે હળવા-મળવાનો સુંદર પ્રસંગ પણ બને છે. અમદાવાદ, સુરત અને વડોદરા જેવાં શહેરોમાં ઉત્તર ભારતીય પરિવારોવાળી સોસાયટીઓ ઘણીવાર સમૂહ કથા રાખે છે અને અગાસી પર સાથે મળીને ચંદ્રની રાહ જુએ છે. પતિ સામાન્ય રીતે નાની ભેટ લાવે છે અને વ્રત પછી આખો પરિવાર સાથે બેસીને જમે છે.
સ્વાસ્થ્ય અને સલામતીની ટિપ્સ
- સગર્ભા સ્ત્રીઓ, નવી માતાઓ અને ડાયાબિટીસ, લો બ્લડ પ્રેશર કે અન્ય બીમારીવાળી બહેનો ડૉક્ટરની સલાહ લે. ફરાળ કે પાણી સાથેનું વ્રત પણ પૂરી શ્રદ્ધાનો વિકલ્પ છે.
- વ્રતના આગલા દિવસે પૂરતું પાણી પીઓ અને સરગીમાં સૂકો મેવો, દૂધ અને ફળ જેવી ધીમે ધીમે ઊર્જા આપતી વસ્તુઓ લો.
- સરગીમાં વધુ મીઠું, ચા કે તળેલું ન લો, તેનાથી તરસ વધે છે.
- બપોરે તડકાથી બચો અને આરામ કરો.
- વ્રત છોડ્યા પછી પહેલાં હળવું ખાઓ; પાણી, ફળ કે મીઠાઈથી શરૂઆત કરો અને પછી ધીમે ધીમે જમો.
- કુદરતી મહેંદી પસંદ કરો અને આરતી કરતી વખતે દુપટ્ટો દીવાથી દૂર રાખો.
કરવા ચોથની શુભેચ્છા કેવી રીતે મોકલવી
આ દિવસે પતિ તરફથી પ્રેમભર્યો સંદેશ ખૂબ મહત્વનો હોય છે, અને પત્ની તરફથી પતિને મોકલેલી શુભેચ્છા પણ. તમે સાસુ, બહેનો, સખીઓ અને સોસાયટીની બહેનોને પણ શુભેચ્છા આપી શકો છો. નીચે સંબંધ પ્રમાણે શુભેચ્છા પસંદ કરો, તમારું નામ ઉમેરો અને ચંદ્રવાળી ડિઝાઇનમાં કરવા ચોથનું કાર્ડ બનાવો. તેને ડાઉનલોડ કરીને સાંજે વોટ્સએપ પર મોકલો, અથવા ચંદ્રદર્શનની ક્ષણ માટે પહેલેથી તૈયાર રાખો.