શ્રદ્ધાંજલિ કાર્ડ એટલે શું?
ઘરમાં કોઈ સ્વજનનું અવસાન થાય ત્યારે પરિવાર પર દુઃખનો પહાડ તૂટી પડે છે. આવા સમયે પણ સગાં-સંબંધીઓ, મિત્રો, પડોશીઓ અને સમાજને જાણ કરવાની જવાબદારી રહે છે કે બેસણું કે પ્રાર્થના સભા ક્યારે અને ક્યાં રાખી છે. પહેલાં આ જાણ છાપામાં બેસણાની જાહેરાત આપીને, ફોન કરીને કે ઘરે-ઘરે જઈને કરવામાં આવતી. આજે મોટાભાગના પરિવારો WhatsApp પર સ્વર્ગસ્થના ફોટો સાથેનું એક સાદું કાર્ડ મોકલે છે, જેને શ્રદ્ધાંજલિ કાર્ડ, બેસણાનું કાર્ડ કે શોક સંદેશ કહેવાય છે.
આવા કાર્ડમાં સામાન્ય રીતે સ્વર્ગસ્થનો ફોટો, નામ આગળ "સ્વ." લખીને પૂરું નામ, જન્મ અને અવસાનની તારીખ, એક-બે લીટીમાં શ્રદ્ધાંજલિના શબ્દો, બેસણાની તારીખ, સમય અને સ્થળ તથા નીચે "શોકાતુર" લખીને પરિવારજનોનાં નામ હોય છે. કાર્ડનો હેતુ દેખાડો કરવાનો નહીં, પણ ઓછા શબ્દોમાં સાચી માહિતી આદરપૂર્વક પહોંચાડવાનો છે.
ગુજરાતમાં મૃત્યુ પછીના મુખ્ય વ્યવહાર
ગુજરાતમાં અલગ-અલગ જ્ઞાતિ, સમાજ અને સંપ્રદાયમાં વિધિઓ થોડી જુદી હોય છે. કોઈ પરિવારમાં બધી વિધિઓ થાય છે, તો કોઈ સમાજે સમય અને ખર્ચ ઘટાડવા માટે કેટલીક વિધિઓ ભેગી કરી દીધી છે અથવા બંધ કરી છે. નીચેની માહિતી સામાન્ય સમજ માટે છે; તમારા ઘરના વડીલો અને સમાજના રિવાજ મુજબ જ નિર્ણય લેવો.
બેસણું
બેસણું એ મૃત્યુ પછીના થોડા દિવસોમાં, મોટેભાગે ત્રીજા કે ચોથા દિવસે, રાખવામાં આવતી બેઠક છે. પરિવારજનો સફેદ વસ્ત્રો પહેરીને બેસે છે, સ્વર્ગસ્થનો ફોટો હાર પહેરાવીને મૂકવામાં આવે છે, દીવો અને અગરબત્તી થાય છે અને ક્યાંક ધૂન કે ભજન ચાલે છે. આવનાર સગાં-મિત્રો ફોટા આગળ ફૂલ ચડાવી, હાથ જોડી, પરિવાર પાસે થોડી વાર બેસીને દિલાસો આપે છે. શહેરોમાં બેસણું મોટેભાગે સમાજની વાડી, હોલ કે ઘરે બે-ત્રણ કલાક માટે રાખવામાં આવે છે.
ઉઠમણું
ઘણા સમાજમાં ઉઠમણું એટલે શોકની બેઠક પૂરી થવાની વિધિ. સૌરાષ્ટ્ર અને કેટલાક વેપારી સમાજમાં "ઉઠમણું" અને "બેસણું" શબ્દો લગભગ એક જ અર્થમાં વપરાય છે, જ્યારે કેટલાક પરિવારોમાં ઉઠમણા પછી સગાં પોતપોતાના ઘરે પાછા ફરે છે. એટલે કાર્ડમાં તમારો સમાજ જે શબ્દ વાપરે છે તે જ શબ્દ લખવો યોગ્ય રહે છે.
પ્રાર્થના સભા
આજે ઘણા પરિવારો બેસણાને બદલે "પ્રાર્થના સભા" રાખે છે. તેમાં ભજન, ગીતાપાઠ, નવકાર મંત્ર, સ્વર્ગસ્થના જીવન વિશે થોડી વાત અને સામૂહિક મૌન પ્રાર્થના થાય છે. જૈન પરિવારોમાં તેને ગુણાનુવાદ સભા પણ કહેવાય છે. ઓફિસ, શાળા કે સંસ્થામાં પણ સહકર્મી કે શિક્ષકની યાદમાં શ્રદ્ધાંજલિ સભા રાખવામાં આવે છે.
પાણીઢોળ
પાણીઢોળ એ અગ્નિસંસ્કાર પછીના દિવસોમાં થતી વિધિ છે, જેમાં સ્વર્ગસ્થના આત્માની તૃપ્તિ માટે પાણી અર્પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક સમાજમાં પાણીઢોળ બેસણાના દિવસે જ રાખવામાં આવે છે, તો ક્યાંક તે દસમા-અગિયારમા દિવસની વિધિનો ભાગ હોય છે. સગાં આ પ્રસંગે હાજરી આપીને પરિવારને સાથ આપે છે.
બારમું અને તેરમું
બારમા કે તેરમા દિવસે શ્રાદ્ધ વિધિ, પિંડદાન, બ્રાહ્મણ ભોજન અને દાન-પુણ્ય થાય છે. તેરમા પછી શોકનો મુખ્ય સમય પૂરો થયેલો ગણાય છે અને પરિવાર ધીમે-ધીમે રોજિંદા જીવનમાં પાછો ફરે છે. કેટલાક પરિવારોમાં આ દિવસે પાઘડી વિધિ થાય છે, જેમાં ઘરના મોટા દીકરાને પરિવારની જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે. હવે ઘણા સમાજોમાં બારમું-તેરમું સાદાઈથી, ફક્ત નજીકના પરિવાર વચ્ચે કરવાનું ચલણ વધ્યું છે.
"લૌકિક વ્યવહાર બંધ રાખેલ છે" નો અર્થ
ગુજરાતી બેસણાની જાહેરાતમાં ઘણી વાર આ લીટી જોવા મળે છે. તેનો અર્થ એ છે કે પરિવાર કોઈ રોકડ, ભેટ કે જૂના રિવાજ મુજબનો લેવડ-દેવડનો વ્યવહાર સ્વીકારશે નહીં. ઘણા સમાજ આ સુધારાને પ્રોત્સાહન આપે છે. જો તમારા પરિવારે આવો નિર્ણય લીધો હોય, તો કાર્ડની નોંધમાં સ્પષ્ટ લખી દેવું, જેથી આવનાર સગાંને મૂંઝવણ ન રહે. એ જ રીતે "ફક્ત ટેલિફોનિક બેસણું રાખેલ છે" કે "સાદડી પ્રથા બંધ રાખેલ છે" જેવી સૂચના પણ નોંધમાં લખી શકાય.
શોક સંદેશમાં શું લખવું
- ટૂંકું અને સાચું લખો. "ભગવાન સ્વર્ગસ્થના આત્માને શાંતિ આપે" જેવું એક સાચું વાક્ય લાંબા ભાષણ કરતાં વધુ સ્પર્શે છે.
- સ્વર્ગસ્થની કોઈ સારી યાદ લખો. "કાકા હંમેશાં હસતા મોઢે મળતા" જેવી નાની વાત પરિવારને ખૂબ હૂંફ આપે છે.
- મદદની તૈયારી બતાવો. "કંઈ પણ કામ હોય તો જરૂર કહેજો" લખો અને શક્ય હોય તો ખરેખર મદદ કરો.
- પરિવારના ધર્મ અને માન્યતાનું ધ્યાન રાખો. કોઈ "ૐ શાંતિ" લખે, કોઈ "જય શ્રી કૃષ્ણ", કોઈ "મિચ્છામી દુક્કડમ" કે "અરિહંત શરણ"; પરિવારની પરંપરા મુજબના શબ્દો પસંદ કરો.
શોક સંદેશમાં શું ન લખવું
- મૃત્યુનું કારણ, બીમારીની વિગતો કે હોસ્પિટલની વાતો પૂછવી નહીં.
- "જે થાય તે સારા માટે" કે "ઉંમર તો થઈ ગઈ હતી" જેવાં વાક્યો દુઃખી પરિવારને ઠેસ પહોંચાડી શકે છે.
- ફક્ત "RIP" કે એક ઇમોજી મોકલવાને બદલે બે શબ્દ પોતાના લખો.
- શોકના સંદેશમાં બીજી કોઈ વાત, ધંધાની ચર્ચા કે આમંત્રણ ભેળવશો નહીં.
WhatsApp પર શોક સંદેશ મોકલવાનો વિવેક
ડિજિટલ કાર્ડથી બેસણાની જાણ ઝડપથી બધે પહોંચે છે, પણ થોડો વિવેક જાળવવો જરૂરી છે. પરિવારના કોઈ એક વ્યક્તિએ ફાઈનલ કાર્ડ બનાવીને મોકલવું, જેથી અલગ-અલગ તારીખ કે સમયવાળાં કાર્ડ ફરતાં ન થાય. સમાજ કે જ્ઞાતિના ગ્રુપમાં મોકલતા પહેલાં તારીખ, સમય અને સ્થળ બે વાર વાંચી લેવાં. વડીલ સગાંને કાર્ડ મોકલ્યા પછી ફોન કરીને પણ જાણ કરવી, કારણ કે ઘણા વડીલો WhatsApp નિયમિત જોતા નથી.
જેમને કાર્ડ મળે, તેમણે ગ્રુપમાં ટૂંકો શોક સંદેશ લખવો અથવા સીધો પરિવારને અંગત મેસેજ કે ફોન કરવો. શોકના કાર્ડને સ્ટેટસ પર મૂકતા પહેલાં પરિવારની ઇચ્છા જાણી લેવી સારી. કાર્ડ મળ્યા પછી "Good morning" જેવા રોજના ફોરવર્ડ એ જ ગ્રુપમાં થોડા દિવસ ટાળવા એ પણ એક પ્રકારનો આદર છે.
આ વેબસાઈટ પર શ્રદ્ધાંજલિ કાર્ડ કેવી રીતે બનાવવું
- કાર્ડનો પ્રકાર પસંદ કરો: ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ, બેસણું, ઉઠમણું, પ્રાર્થના સભા, પાણીઢોળ કે બારમું. પસંદગી મુજબ કાર્ડનું મથાળું આપોઆપ બદલાશે.
- ફોટો ઉમેરો: સ્વર્ગસ્થનો સ્પષ્ટ, સીધો ફોટો પસંદ કરો. ફોટો તમારા ફોનમાં જ રહે છે, તે અમારા સર્વર પર અપલોડ થતો નથી.
- નામ અને તારીખો લખો: નામ આગળ "સ્વ." કે "સ્વ. શ્રી" લખો અને જન્મ તથા અવસાનની તારીખ ઉમેરો.
- બેસણાની વિગતો ભરો: તારીખ, વાર, સમય અને સ્થળ સાફ લખો. વાડી કે હોલનું નામ અને વિસ્તાર લખવાથી સગાંને પહોંચવામાં સરળતા રહે છે.
- શોકાતુર પરિવારજનોનાં નામ લખો: પત્ની, પુત્રો, પુત્રવધૂઓ, દીકરીઓ અને પૌત્રોનાં નામ ટૂંકમાં લખી શકાય.
- શબ્દો પસંદ કરો અથવા પોતાના લખો: તૈયાર શ્રદ્ધાંજલિ વાક્યોમાંથી એક પસંદ કરો કે સ્વર્ગસ્થના સ્વભાવ મુજબ તમારા શબ્દો લખો.
- ડાઉનલોડ કરો અને શેર કરો: કાર્ડ ઇમેજ તરીકે ડાઉનલોડ કરીને WhatsApp પર સગાં અને ગ્રુપમાં મોકલો.
આ સેવા સંપૂર્ણ વિના મૂલ્યે છે. દુઃખની આ ઘડીમાં તમારું કામ થોડું સરળ બને અને સ્વજનની સ્મૃતિ સન્માનપૂર્વક સૌ સુધી પહોંચે, એ જ આ પાનાનો હેતુ છે. ભગવાન સ્વર્ગસ્થના આત્માને પરમ શાંતિ અને પરિવારને આ દુઃખ સહન કરવાની શક્તિ આપે.